Vroegtijdige schuldenaanpak is fundamenteel voor zinvolle detentie en succesvolle re-integratie

Omschrijving

Veel (ex-)gedetineerde personen kampen met schulden die grote invloed op hun leven hebben. Deze schulden belemmeren effectieve begeleiding en daarmee re-integratie. In deze bijdrage wordt ingegaan op schuldenaanpak tijdens detentie als kantelpunt in het re-integratieproces en daarmee als belangrijke sleutel voor zinvolle detentie.

Schulden onder (ex-)gedetineerde personen zijn omvangrijk
Een groot deel van de mensen die na detentie uitstroomt, heeft schulden, zoals bij het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), zorgverzekeraars, de Belastingdienst en woningcorporaties. Ook is er vaak sprake van schulden bij vrienden en familie (informele schulden)) of in het criminele circuit (illegale schulden) (Berghuis et al., 2024; Van Beek, 2022). Het inkomen valt tijdens detentie vaak weg, doordat mensen hun uitkering kwijtraken of niet kunnen werken. Tegelijkertijd blijven vaste lasten veelal doorlopen. Deze (complexe) schulden werken sterk door op andere levensdomeinen, zoals opleiding en werk, huisvesting, fysieke en mentale gezondheid, en het opbouwen van een steunend netwerk (Jungmann et al., 2014; Van Beek, 2022).
Zowel uit de praktijk als de theorie blijkt dat schulden een belangrijke criminogene factor zijn. Forensisch sociaal professionals die mensen begeleiden die in aanraking komen met justitie zien dagelijks hoe schulden re-integratie belemmeren en het risico op recidive verhogen. Schulden kunnen daarbij een vicieuze cirkel van problemen veroorzaken. Zo nemen, na een financieel gemotiveerd delict, vaak niet alleen de financiële problemen toe, maar ook de problemen op andere leefgebieden, zoals problemen ten aanzien van werk, relaties en gezondheid.

Schulden hangen sterk samen met problemen op andere leefgebieden
In de (ontwikkeling van) schuldenproblematiek binnen deze doelgroep spelen intergenerationele overdracht en negatieve jeugdervaringen, zoals opgroeien in onveilige en instabiele omstandigheden een belangrijke rol. Dit wijst erop dat de oorsprong van financiële problematiek vaak al in de jeugd ligt. Veel (ex-)gedetineerde personen hebben van huis uit belangrijke (financiële) vaardigheden niet aangeleerd gekregen - zoals het omgaan met geld, het leren kennen van de waarde van geld en kennis van financiële verplichtingen bij het 18 jaar worden. 
Bovendien hebben (ex-)gedetineerden in hun jeugd vaker dan gemiddeld te maken gehad met traumatische ervaringen zoals mishandeling, misbruik en verwaarlozing. Daarnaast kan het meespelen dat mensen die op jonge leeftijd vanuit een ander land naar Nederland zijn gekomen niet goed zijn begeleid bij de eisen die deze overgang met zich meebrengt. Door deze factoren kunnen hun kansen op verdere ontwikkeling via opleiding en werk verminderen, omdat zij door deze instabiliteit in hun jeugd problemen ontwikkelen die hun opleiding en daarmee hun toekomst belemmeren. Ook kunnen sociale en culturele factoren bijdragen aan de ontwikkeling van financiële problematiek, bijvoorbeeld wanneer schaamte, imago of het belang van collectivistische waarden een rol spelen.

Schulden hebben veel invloed op het leven
Schulden veroorzaken aanzienlijke stress en kunnen dan ook de reeds bestaande stress bij mensen die in aanraking komen met justitie, evenals de gevolgen daarvan, verergeren en zo hun leven verder ontregelen. Mensen kunnen zich, onder druk van schulden, minder focussen op hun opleiding of werk, relaties komen onder druk komen te staan of mensen ontwikkelen fysieke en mentale gezondheidsproblemen. Daarnaast kunnen schulden ertoe leiden dat mensen belangrijke levenskeuzes, zoals het krijgen van kinderen of het kopen van een huis, uitstellen vanwege de financiële beperkingen. Ook zorgen schulden ervoor dat mensen meer op de korte termijn gaan denken en minder ruimte hebben om na te denken over keuzes en doelen op de langere termijn. Verder beperken schulden de mogelijkheden om te werken aan de gedragsveranderingen die nodig zijn om delictgedrag te verminderen.